Qarindosh bilan savdo: kim nima qo'shdi, foyda qanday bo'linadi
Birgalikda boshlashdan oldin kim qancha pul, tovar va mehnat qo'shganini bir varaqqa yozing; keyinchalik bahslarning ko'pi shu bilan hal bo'ladi.
«Akam bilan birga do'kon ochamiz», «opam pul qo'shdi, men tovar olib keldim», «amakivachcham ham sherik bo'ladi». Boshida hammasi ajoyib: hamma xursand, hamma ishlaydi. Bir yil o'tgach esa gap boshqacha: «men ko'proq qo'shgan edim», «men ko'proq ishlayapman», «bu tovarni kim olgan edi?». Qarindosh bilan savdoda kelishmovchilik ko'pincha pul masalasidan emas, kim nima qo'shgani va foyda qanday bo'linishi yozilmaganidan chiqadi. Munosabatni saqlash uchun boshidanoq bitta varaq yetarli.
Uch xil hissa
Odamlar odatda faqat pulni hissa deb hisoblaydi, aslida hissa uch xil bo'ladi:
- pul: biznesga qo'shilgan naqd yoki o'tkazilgan summa;
- tovar va jihoz: boshlang'ich tovar, javonlar, vitrina, kompyuter, tarozi;
- mehnat va joy: kim kuniga necha soat ishlaydi, kimning do'koni yoki xonasi ishlatiladi.
Pul va jihoz bilan hammasi aniq: ularga so'mda qiymat qo'yish mumkin. Mehnat va joy esa qiyinroq. Shuning uchun ularni boshida alohida muhokama qiling: ishlaganga maosh beriladimi yoki foydadan ulush olinadimi? Joy egasiga ijara to'lanadimi yoki bepulmi?
Boshlang'ich varaq
Boshlang'ich varaq oddiy: bitta varaq oling va jadval chizing: sana, kim, nima qo'shdi, kelishilgan qiymati, izoh. Har bir qo'shilgan narsa uchun alohida qator yozing va ikkala tomon ko'rib chiqib, ikki nusxada saqlasin. Tovarga qiymat qo'yayotganda uni olish narxi bo'yicha oling, sotuv narxi bo'yicha emas: tovar hali sotilmagan, uning foydasi esa kelajakda.
Aytaylik, siz 10 million so'm pul qo'shdingiz. Sherigingiz 6 million so'm baholangan tovar va 2 million so'mlik vitrina keltirdi. Jami 18 million so'm. Hissalar nisbati: sizniki 10/18, sherigingizniki 8/18. Bu oddiy varaq rasmiy hujjat o'rnini bosmaydi; rasmiy ro'yxatdan o'tish yoki shartnoma kerak bo'lsa, mutaxassisdan so'rang. Lekin hech bo'lmaganda, bahs paytida «biz qanday kelishgan edik?» savoliga javob qog'ozda turadi.
Foyda qanday bo'linadi
Bu savolni eng ko'p kechiktirishadi, chunki foyda hali yo'q. Ammo aynan foyda chiqqanda unga javob topilmay qoladi. Odatda uch yo'l uchraydi:
- teng bo'lish: har kimga yarmi, hissa kam yoki ko'pligidan qat'i nazar;
- hissa nisbatida: kim ko'p qo'shgan bo'lsa, ko'p oladi;
- ishlagan uchun maosh, qolgani hissa nisbatida.
Misol: oylik foyda 3 million so'm bo'lsa, hissa nisbatida (10/18 va 8/18) bu taxminan 1 667 000 va 1 333 000 so'm bo'ladi. Qaysi usul yaxshi ekanini hech kim oldindan aytolmaydi, ammo tanlangan usul yozib qo'yilishi shart.
Savdo yangi boshlanganda foyda ancha vaqt bo'lmasligi mumkin. Shuning uchun yana bir narsani oldindan kelishing: dastlabki oylarda foyda olinmaydi va hammasi tovarga qayta sarflanadimi, yoki har oy ma'lum qismi olinadimi? Bu qaror ham varaqda turishi kerak, aks holda biri «yana tovar olamiz», ikkinchisi «pul kerak» deb kelishmay qoladi.
Pul va tovarni aralashtirmaslik
Do'kon puli alohida bo'lsin: alohida kassa yoki alohida hamyon. Shaxsiy xarajatni shu puldan qilmang, kerak bo'lsa, «olinganlar» daftariga yozing va keyin foyda hisobidan ayriladigan qilib belgilang. Uyga olingan tovar ham shu daftarga yozilsin.
Haftada bir marta ikkalangiz birga tovarni sanang. Yaxshisi, bir kishi sanasin, ikkinchisi daftardagi bilan solishtirsin: bu ishonchsizlik emas, ikki ko'z qoidasi.
Hissa o'zgarganda varaqni yangilang. Biri yana pul qo'shsa yoki yangi tovar olib kelsa, yangi qator yozing. Kimdir chiqib ketmoqchi bo'lsa, bir kun belgilab tovarni to'liq sanang, qoldiq qiymatini hisoblang va qaytarish tartibini yozib qo'ying. Sanoq o'tkazilgan kuni hamma narsa ko'z oldida bo'lgani uchun, keyin bahs kamayadi.
Odatiy xatolar
- hissani og'zaki kelishib, hech narsa yozmaslik;
- mehnat va joyni hisobga olmaslik, keyin esa norozi bo'lish;
- foyda qanday bo'linishini foyda chiqquncha qoldirish;
- do'kon pulidan shaxsiy xarajat qilib, yozmaslik;
- chiqib ketish tartibini oldindan o'ylamaslik.
Xulosa
Qarindosh bilan savdoda yaxshi niyat yetarli emas, yozuv ham kerak. Uch xil hissani ajratish, boshlang'ich varaq, foyda taqsimotining oldindan kelishuvi va pul bilan tovarni aralashtirmaslik munosabatni asraydi. Sheriklar o'rtasida qoldiq bo'yicha bahs chiqsa yoki hissa o'zgarsa, Sanab jamoasi betaraf tomon sifatida tovarni sanab, aniq raqamni hisobotda topshirishi mumkin.